Buxbaumia viridis klejnot prastarych lasów

Fragmentacja i utrata siedlisk to jedne z ważniejszych czynników powodujących spadek bioróżnorodności w ostatnich latach. Jednym z ciekawszych ekosystemów jest las, który tworzy specyficzne warunki rozwoju dla szerokiej gamy wyspecjalizowanych organizmów. Gatunki charakterystyczne dla „starych lasów” są powszechnie spotykane w długotrwałych ekosystemach leśnych, ale na niedawno zalesionych terenach są one praktycznie nieobecne, często ze względu na ich ograniczoną zdolność rozprzestrzeniania się na dalekie odległości. Zjawisko to jest dobrze znane w ochronie przyrody, dlatego ze względów praktycznych „stary las” został zdefiniowany jako obszar stale zalesiony od pewnego progu (od ok. 1780 w Polsce). Płaty starodrzewu są bardziej wartościowe dla ochrony przyrody niż lasy nowe, czyli las utworzony sztucznie na terenach wcześniej niezalesionych.

Jednym z takich gatunków uważanym za charakterystyczny dla „starych lasów” jest Buxbaumia  viridis  (bezlist okrywowy).  B.  viridis  jest mszakiem,  rosnącym  na  murszejącym  drewnie,  głównie  świerkowym, bukowym i jodłowym. Ze względu na konieczność rozwoju splątka na próchniejącym drewnie, bezlist okrywowy wykazuje ścisły związek ze zbiorowiskami leśnymi. Młode osobniki pojawiają się na przełomie października i listopada, a także wczesną wiosną. Jest mchem rozdzielnopłciowym, cechującym się znacznie większym sporofitem niż niewielkie i trudne do zaobserwowania gametofitem.

Buxbaumia viridis cechuje się szerokim zasięgiem występowania, jest on jednak silnie rozproszony i nieczęsto spotykany w Polsce i Europie. Z tego względu został umieszczony na europejskiej „czerwonej liście” mchów z kategorią V – „narażony na wymarcie”. Widnieje również na liście gatunków w załączniku I Konwencji Berneńskiej oraz w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej. W Polsce bezlist okrywowy podlega ścisłej ochronie gatunkowej od  2001  r.,  ponadto  został  uznany za „narażony na wymarcie” (kategoria E) w polskiej części Karpat.

W Polsce B. viridis znana jest z około 80 stanowisk, jednak większość z nich została podana przed 1900 rokiem, a po roku 2000 występowanie potwierdzono zaledwie w 25% stanowisk. Obecnie główne centrum dystrybucji tego gatunku stanowi południowa część kraju, gdzie był notowany na wielu stanowiskach w różnych częściach Karpat oraz Sudetów.

Występowanie Buxbaumia viridis jest głównie ograniczone przez gospodarkę leśną, zwłaszcza zręby zupełne oraz wywóz martwego drewna. Dla zapewnienia odpowiednich warunków rozwoju niezbędne jest objęcie ścisłą ochroną miejsc jej aktualnego występowania oraz siedlisk spełniających wymogi tego niezwykłego gatunku.